Tuy nhiên, nhiều năm qua, sự phát triển của làng nghề chủ yếu vẫn dựa trên mô hình sản xuất truyền thống, quy mô hộ gia đình, trong khi sức ép cạnh tranh ngày càng lớn. Hàng công nghiệp giá rẻ, biến động thị trường xuất khẩu, yêu cầu về tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc hay xu hướng tiêu dùng mới đang đặt các làng nghề trước yêu cầu phải thay đổi nếu muốn phát triển bền vững.
Khi Hà Nội xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một trong những động lực tăng trưởng mới, làng nghề không còn chỉ được nhìn nhận là nơi sản xuất hàng thủ công, mà đang từng bước trở thành không gian sáng tạo, điểm đến du lịch văn hóa và nguồn cảm hứng cho các ngành thiết kế, thời trang, mỹ thuật ứng dụng.
Tinh thần đó cũng được cụ thể hóa trong nhiều chủ trương của thành phố về phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố sáng tạo của UNESCO, đồng thời được tiếp thêm động lực từ việc triển khai Luật Thủ đô, với nhiều cơ chế mới dành cho phát triển văn hóa, không gian sáng tạo và khai thác giá trị di sản như một nguồn lực phát triển.
Một dấu mốc đáng chú ý là đầu năm 2026, Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC-International) chính thức công nhận làng nghề khảm trai - sơn mài Chuyên Mỹ (Phú Xuyên) và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng (Hoài Đức) trở thành thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Đến tháng 5/2026, Hà Nội tổ chức lễ đón nhận hai làng nghề gia nhập mạng lưới, đánh dấu bước tiến mới của thủ công mỹ nghệ Thủ đô trên hành trình hội nhập quốc tế.
Cùng với gốm Bát Tràng và lụa Vạn Phúc được ghi danh trước đó, Hà Nội hiện có bốn làng nghề là thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới - nhiều nhất cả nước. Không chỉ là sự ghi nhận đối với giá trị truyền thống của các làng nghề, kết quả này còn phản ánh xu hướng phát triển mới của thủ công mỹ nghệ, khi bản sắc văn hóa được kết hợp với sáng tạo, thiết kế và đổi mới để nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế
Nguồn lực của công nghiệp văn hóa
Nếu trước đây, câu chuyện của làng nghề chủ yếu xoay quanh việc giữ nghề và tìm đầu ra cho sản phẩm thì ngày nay, nhiều địa phương đã bắt đầu thay đổi tư duy phát triển.
Tại Phú Xuyên, nơi hội tụ hàng chục làng nghề truyền thống như khảm trai Chuyên Mỹ, mộc dân dụng, giày da, may mặc..., chính quyền địa phương đang định hướng phát triển làng nghề theo chuỗi giá trị, kết hợp sản xuất với du lịch và xây dựng thương hiệu. Nhiều cơ sở sản xuất không còn chỉ bán một sản phẩm hoàn thiện mà chú trọng kể câu chuyện về lịch sử nghề, quy trình chế tác, giá trị văn hóa của từng sản phẩm để nâng cao giá trị gia tăng.
Những năm gần đây, nhiều cơ sở đã chủ động hợp tác với nhà thiết kế, cải tiến mẫu mã, phát triển các dòng quà tặng, sản phẩm trang trí nội thất và đồ lưu niệm phù hợp với thị hiếu hiện đại. Không ít nghệ nhân trẻ còn tận dụng nền tảng số để giới thiệu sản phẩm tới khách hàng trong và ngoài nước, mở rộng thị trường mà không phụ thuộc hoàn toàn vào các kênh phân phối truyền thống.
Đến không gian trưng bày của nghệ nhân Nguyễn Trọng Nghĩa, người xem không chỉ bắt gặp những sản phẩm khảm trai tinh xảo mà còn cảm nhận được sự bền bỉ của một nghề đòi hỏi kỹ thuật và sự kiên nhẫn. Theo nghệ nhân Nguyễn Trọng Nghĩa, công đoạn khó và cũng quan trọng nhất của nghề là cẩn xà cừ.
Từ bản vẽ ban đầu, người thợ phải cưa từng mảnh vỏ trai, vỏ ốc theo đúng đường nét, đục phần gỗ tương ứng rồi gắn chính xác từng chi tiết lên bề mặt. Sau khi hoàn thành phần cẩn, tác phẩm tiếp tục trải qua nhiều công đoạn như tỉa gọn, mài khảm, đánh bóng và vẽ nét để những vân trai ánh lên sắc màu tự nhiên, tạo chiều sâu và sức sống cho bức tranh.
Sự chuyển mình ấy cũng diễn ra ở Bát Tràng, nơi nhiều xưởng gốm không chỉ sản xuất mà còn trở thành không gian trải nghiệm sáng tạo. Thay vì đơn thuần bán sản phẩm, các cơ sở mở cửa cho du khách tham quan quy trình làm gốm, trực tiếp nặn gốm, vẽ gốm, tìm hiểu lịch sử làng nghề. Giá trị tạo ra không chỉ nằm ở chiếc bình hay bộ ấm chén, mà còn ở trải nghiệm văn hóa và cảm xúc của người tham gia.
Tương tự, lụa Vạn Phúc đang từng bước làm mới hình ảnh bằng việc kết hợp thiết kế hiện đại với chất liệu truyền thống, mở rộng các dòng sản phẩm thời trang, quà tặng và đồ trang trí. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển công nghiệp văn hóa, khi giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở công năng sử dụng mà còn ở yếu tố sáng tạo, thẩm mỹ và câu chuyện văn hóa đi kèm.
Khách quôc tế say sưa chiêm ngưỡng những tác phẩm truyền thống của Hà Nội. (Ảnh: Hà Anh)
Bước vào hệ sinh thái sáng tạo
Nếu chuyển đổi số giúp các làng nghề mở rộng thị trường thì phát triển công nghiệp văn hóa đang đưa nghề truyền thống trở thành một phần của hệ sinh thái sáng tạo.
Điều này được thể hiện rõ trong định hướng của Hà Nội khi triển khai Luật Thủ đô và các chương trình phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030. Thay vì chỉ hỗ trợ bảo tồn nghề, thành phố hướng đến việc xây dựng các trung tâm thiết kế sáng tạo, phát triển sản phẩm văn hóa, kết nối làng nghề với các ngành thiết kế, thời trang, mỹ thuật ứng dụng, du lịch và kinh tế số. Đây được xem là bước chuyển từ tư duy "giữ nghề" sang "phát huy giá trị của nghề" trong bối cảnh mới.
Một trong những minh chứng rõ nét là Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Khác với mô hình tổ chức theo mùa trước đây, lễ hội năm 2026 được định hướng trở thành chuỗi hoạt động diễn ra xuyên suốt trong năm, mở rộng sự tham gia của các trường đại học, nhà thiết kế, doanh nghiệp sáng tạo, nghệ nhân và cộng đồng địa phương. Trong đó, các làng nghề được xác định là một trong những "mắt xích" quan trọng của mạng lưới sáng tạo Thủ đô.
Đáng chú ý, chương trình "Re 2026 – Làng nghề tái sinh" được xây dựng nhằm kết nối nghệ nhân với các nhà thiết kế trẻ để cùng phát triển những bộ sưu tập mới từ chất liệu và kỹ thuật truyền thống. Thay vì thay đổi bản chất của nghề, các dự án hướng tới việc làm mới ngôn ngữ thiết kế, tăng tính ứng dụng và khả năng tiếp cận thị trường trong nước cũng như quốc tế.
Song song với đó là hoạt động "Tụ hội sáng tạo", quy tụ các không gian sáng tạo, cơ sở thủ công, nghệ sĩ và doanh nghiệp nhằm giới thiệu những mô hình kết hợp giữa di sản và công nghệ, giữa nghề truyền thống và thiết kế đương đại. Đây không chỉ là nơi trưng bày sản phẩm mà còn là diễn đàn để nghệ nhân, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp cùng trao đổi về hướng đi mới của làng nghề trong nền kinh tế sáng tạo.
Các bạn trẻ tham gia chương trình "Re 2026 – Làng nghề tái sinh" tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. (Ảnh: Duong Nguyen)
Giữ truyền thống bằng tư duy mới
Dẫu vậy, không ít làng nghề vẫn đối mặt với tình trạng thiếu lao động trẻ, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, ô nhiễm môi trường, thiếu mặt bằng tập trung và năng lực xây dựng thương hiệu còn hạn chế. Nhiều cơ sở sản xuất vẫn chủ yếu gia công theo đơn đặt hàng, giá trị gia tăng thấp, trong khi việc ứng dụng thương mại điện tử, chuyển đổi số hay bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ chưa đồng đều.
Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, phát triển làng nghề trong giai đoạn mới không thể chỉ dừng ở việc hỗ trợ sản xuất hay xúc tiến thương mại, mà cần một hệ sinh thái đồng bộ gồm đào tạo nguồn nhân lực sáng tạo, kết nối với các trường mỹ thuật, thiết kế, hỗ trợ chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu, phát triển du lịch trải nghiệm và hoàn thiện hạ tầng cho các cụm làng nghề.
Đó chính là ngã rẽ mới đang mở ra cho các làng nghề Hà Nội. Đổi mới không đồng nghĩa với từ bỏ truyền thống, mà là tìm cách để những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại bằng những hình thức sáng tạo hơn, gần gũi hơn và có sức cạnh tranh hơn. Khi đó, những bàn tay tài hoa của người thợ không chỉ gìn giữ tinh hoa cha ông mà còn góp phần tạo dựng thương hiệu văn hóa của Thủ đô trên bản đồ sáng tạo khu vực và thế giới.
Theo Báo Quốc tế & Việt Nam
.png)
